Emekliye refah payında yeni dönem

Emeklilerin ocak ayında alacakları zam oranı kadar, emekli aylıklarında yapılması planlanan yeni düzenleme de gündemde. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın emeklilerin durumunu iyileştirmek için 2027 yılı bütçesinde kaynak ayrıldığına ilişkin açıklamasının ardından farklı formüller konuşulmaya başlandı. Bu formüller arasında en düşük emekli aylığının yükseltilmesi, bütün emeklilere refah payı verilmesi ve özellikle ileri yaştaki emeklilerin daha fazla desteklenmesi bulunuyor. Henüz kesinleşmiş bir düzenleme yok.

Seçenekler masada

Bugün için en düşük emekli aylığı 23 bin 552 TL. Kök aylığı bu tutarın altında kalan emeklilerin aylıkları Hazine desteğiyle tamamlanıyor. Ocak ayında SSK ve Bağ-Kur emeklilerinin kök aylıkları, temmuz-aralık dönemindeki enflasyon oranında artırılacak. Bunun yanında en düşük emekli aylığının da ayrıca yükseltilmesi gündemde.

Burada önemli bir ayrıntı var. En düşük emekli aylığının artırılması, bütün emeklilerin kök aylıklarının aynı miktarda artması anlamına gelmiyor. Örneğin kök aylığı 18 bin TL olan bir emekli bugün 23 bin 552 TL alıyor. Ocak ayında kök aylığı yüzde 10 artırılırsa 19 bin 800 TL’ye çıkacak. En düşük emekli aylığı da kanunla 26 bin TL’ye yükseltilirse bu emeklinin hesabına 26 bin TL yatırılacak. Dolayısıyla taban aylık düzenlemesi emeklinin eline geçen parayı artırırken, kök aylık ile ödenen aylık arasındaki farkı ortadan kaldırmıyor.

Yeni düzenlemede dikkat çeken ikinci konu refah payının emeklilerin yaşlarına göre farklılaştırılması. Üzerinde çalışılan seçeneklerden biri, 65 yaş üzerindeki emeklilere daha yüksek oranda refah payı verilmesi. Yaş sınırının 60’a indirilmesi de değerlendiriliyor. Diğer emeklilerin ise daha düşük oranlarda da olsa bu artıştan yararlanması öngörülüyor.

Bu yaklaşımın temelinde ileri yaştaki emeklilerin yeniden çalışma hayatına katılma imkânlarının sınırlı olması yatıyor. Gerçekten de 70 yaşında, yalnızca emekli aylığıyla geçinen bir kişinin ekonomik koşullarıyla 50 yaşında emekli olup çalışmaya devam eden kişinin koşulları aynı değil. Ancak yalnızca yaş üzerinden yapılacak bir ayrımın da bazı sorunları olabilir. Örneğin 62 yaşında, kirada oturan ve başka hiçbir geliri bulunmayan bir emekliyle 67 yaşında, yüksek emekli aylığı alan ve kira geliri bulunan bir emeklinin ihtiyaçları farklıdır. Bu nedenle yaş önemli bir ölçüt olmakla birlikte, tek başına yeterli olmayabilir.

Prim ve aylık dengesi

Emekli aylıklarındaki en önemli sorunlardan biri, farklı sürelerde ve farklı kazançlar üzerinden prim ödeyen emeklilerin aldıkları aylıklar arasındaki farkın giderek azalması. Çalışma hayatı boyunca daha yüksek kazanç üzerinden ve daha uzun süre prim ödeyen bir sigortalı, bunun karşılığını emeklilik döneminde de görmek ister. En düşük emekli aylığının sürekli artırılması, düşük aylık alan emeklilerin korunması açısından önemli. Ancak kök aylıklarda gerekli iyileştirmeler yapılmadığında farklı prim ödeme geçmişine sahip emekliler aynı tutarda aylık alabiliyor. Bu durum sosyal sigorta sisteminin prim ile aylık arasındaki ilişkisini zayıflatıyor. Dolayısıyla yeni düzenlemede yalnızca emeklinin eline geçen tutarın değil, kök aylıkların da dikkate alınması gerekiyor.

Gündemdeki bir diğer seçenek de kamuoyunda vatandaşlık maaşı olarak bilinen Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi. Bu sistemle hane içindeki kişi başına düşen gelir dikkate alınarak belirli bir gelir düzeyinin altında kalanların desteklenmesi amaçlanıyor. Uygulama, özellikle tek geliri düşük emekli aylığı olan ve kirada yaşayan emekliler açısından önem taşıyabilir. Ancak burada sosyal sigorta aylığı ile sosyal yardımın birbirinden ayrılması gerekiyor.

Emekli aylığı, sigortalının çalışma hayatı boyunca ödediği primlere dayanan bir sosyal güvenlik hakkı. Gelir tamamlayıcı destek ise ihtiyaç durumuna göre sağlanan bir sosyal yardım niteliğinde. Bu iki mekanizmanın birlikte işletilmesi mümkün. Ancak gelir desteğinin, emekli aylığındaki yapısal sorunların çözümünün yerine geçmemesi gerekiyor.

Ocakta emeklilere enflasyonun üzerinde artış yapılması, özellikle düşük aylık alan milyonlarca kişi açısından önemli bir iyileştirme sağlayabilir. Bununla birlikte asıl mesele yalnızca ocak ayında aylıkların ne kadar artırılacağı değil, emekli aylıklarının bundan sonraki yıllarda nasıl korunacağı. İleri yaştaki ve ihtiyaç sahibi emeklilere daha fazla destek verilmesi sosyal devlet anlayışıyla uyumlu bir yaklaşım. Diğer taraftan prim ödeme ile emekli aylığı arasındaki ilişkinin korunması da sosyal sigorta sisteminin temel gereği.